Bảy thói quen dễ gặp của cha mẹ có thể làm yếu khả năng chịu áp lực, tính tự chủ và sự tự tin của trẻ: kìm nén cảm xúc, bảo bọc quá mức, nuông chiều, đòi hoàn hảo, tránh mọi khó chịu, thiếu ranh giới và quên chăm sóc bản thân. Bài viết gợi ý cách điều chỉnh từng thói quen.
Dạy con chưa bao giờ là việc dễ. Chúng tôi hiểu rằng phần lớn cha mẹ đều muốn điều tốt nhất cho con, và chính vì thế mà đôi khi vô tình mắc những sai lầm quen thuộc.
Thế giới hôm nay nhiều áp lực hơn, nên việc nuôi dưỡng khả năng phục hồi tinh thần và cảm xúc cho trẻ càng đáng được quan tâm. Trẻ có nội lực vững vàng dường như giải quyết vấn đề tốt hơn, dễ hòa nhập và thích nghi hơn ở trường lẫn nơi làm việc sau này.
Dưới đây là bảy sai lầm phổ biến mà cha mẹ có thể chủ động tránh, cùng những gợi ý thực tế để thay đổi từng bước.
1. Kìm nén cảm xúc của con
Trẻ cần biết rằng bày tỏ cảm xúc là điều lành mạnh. Khi cha mẹ nói “đừng buồn về điều đó” hoặc “đó không phải là vấn đề lớn”, trẻ có thể hiểu rằng cảm xúc không quan trọng và nên giấu đi.
Ví dụ, nếu con sợ một cơn bão lớn, bạn có thể nói: “Bố/mẹ biết bây giờ con đang sợ”. Sau đó, hãy hỏi con nghĩ đến điều gì sẽ thấy dễ chịu hơn. Cách này giúp con học tự quản lý và đối diện với cảm xúc của mình.
Mục đích là để con thực hành động não cho đến khi tìm ra một cách xử lý cảm xúc phù hợp với bản thân.
2. Luôn bảo vệ con khỏi thất bại
Là cha mẹ, thật khó để đứng nhìn con vật lộn với một thử thách mà bạn có thể giải quyết dễ dàng. Tuy nhiên, giúp con quá nhiều thường lấy đi cơ hội học hỏi của con.
Hãy nghĩ theo cách này: nếu con học kém ở trường, việc làm hộ bài tập về nhà chỉ phản tác dụng. Bạn không thể ngồi cạnh con trong phòng thi, nơi con phải tự hoàn thành bài kiểm tra.
Thất bại là một phần quan trọng của thành công. Trẻ chưa từng có cơ hội rút ra bài học từ thất bại sẽ khó phát triển sự kiên trì cần thiết để vươn lên sau vấp ngã.
3. Nuông chiều con quá mức
Trẻ thích nhiều thứ và cha mẹ cũng thích tặng quà cho con. Nhưng khi con luôn có mọi thứ mình muốn, con có thể thiếu cơ hội rèn những kỹ năng gắn với sức mạnh tinh thần, chẳng hạn như tự kiểm soát bản thân.
Bạn muốn con lớn lên và hiểu rằng mình có thể đạt được điều mình muốn nếu chịu nỗ lực vì nó. Cha mẹ có thể giúp con học tính tự chủ bằng những quy tắc rõ ràng, như hoàn thành bài tập trước giờ chơi.
Một cách khác là cho con làm việc nhà để có tiền tiêu vặt. Khi tự mua đồ bằng số tiền do mình làm ra, con sẽ thấm rằng mọi thứ đều cần sự cố gắng.
4. Đòi hỏi sự hoàn hảo
Dễ hiểu khi bạn muốn con hướng tới mục tiêu lớn và trở thành người giỏi nhất trong mọi việc. Nhưng chuyện này không đơn giản. Đặt tiêu chuẩn quá cao có thể dẫn đến những vấn đề về lòng tự trọng và sự tự tin sau này.
Hãy xây dựng sức mạnh tinh thần cho con bằng những kỳ vọng thực tế. Ngay cả khi con chưa đạt kết quả như mong muốn, những thất bại ấy vẫn dạy con bài học quý giá về cuộc sống và cách làm tốt hơn ở lần sau.
5. Luôn muốn con được thoải mái
Có nhiều điều khiến con cảm thấy không thoải mái, nhất là khi làm điều gì đó mới: thử món ăn lạ, kết bạn mới, chơi một môn thể thao mới, hay chuyển nhà và đến trường mới.
Cũng giống như thất bại, những khoảnh khắc chưa thoải mái có thể góp phần rèn sức mạnh tinh thần. Hãy khuyến khích con thử điều mới và giúp con bắt đầu, vì bước đầu thường là bước khó nhất.
Khi đã vượt qua bước ấy, con có thể nhận ra việc đó không khó như mình tưởng, thậm chí còn làm khá tốt.
6. Không đặt ra ranh giới giữa cha mẹ và con cái
Bạn muốn con biết tự quyết định, nhưng con cũng cần hiểu cha mẹ là người đặt ra khuôn khổ. Ví dụ, nếu bạn đặt giờ giới nghiêm cho con 12 tuổi, hãy cố gắng để con tuân thủ mỗi đêm, hoặc càng nhiều càng tốt.
Trẻ có tinh thần vững vàng thường có cha mẹ hiểu tầm quan trọng của ranh giới và sự nhất quán. Nhượng bộ hoặc để quy tắc bị thương lượng quá thường xuyên có thể dẫn đến những cuộc giằng co quyền lực giữa bạn và con.
Ranh giới rõ ràng không đồng nghĩa với nghiêm khắc. Bạn vẫn có thể lắng nghe con, giải thích lý do và giữ nguyên quy tắc đã thống nhất.
7. Không chăm sóc bản thân
Càng lớn tuổi, chúng ta càng khó duy trì thói quen lành mạnh như ăn uống điều độ, tập thể dục hằng ngày hay dành thời gian để phục hồi. Vì vậy, việc làm gương về chăm sóc bản thân trước mặt con rất quan trọng.
Thực hành những cách ứng phó lành mạnh ngay trước mặt con cũng quan trọng không kém. Ví dụ, nếu căng thẳng vì công việc, bạn có thể nói với con: “Bố/mẹ đã có một ngày làm việc rất mệt mỏi và cần thư giãn bằng cách đọc sách, uống trà.”
Trẻ học từ những gì cha mẹ làm nhiều hơn những gì cha mẹ nói. Khi thấy bạn biết nghỉ ngơi đúng lúc, con sẽ dần hình thành cách đối diện với áp lực của riêng mình.
Lời khuyên cho trẻ từ 5 đến 17 tuổi: màn hình, giấc ngủ và điện thoại ở trường
Ngoài cách ứng xử của cha mẹ, thói quen sinh hoạt hằng ngày của con cũng ảnh hưởng đến sự tập trung và khả năng học tập. Ba lĩnh vực cha mẹ hay băn khoăn nhất là thời gian màn hình, giấc ngủ và điện thoại ở trường. Phần dưới đây tổng hợp các hướng dẫn hiện có, đọc ngày 26/10/2026.
Thời gian màn hình nên được nhìn thế nào?
Thay vì chỉ đếm số phút, các hướng dẫn gần đây dường như chú ý nhiều hơn đến việc trẻ xem gì và nền tảng được thiết kế ra sao. Chính sách mới của AAP (Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, 2026) chuyển trọng tâm theo hướng này. Các nguồn thứ cấp còn diễn giải khác nhau về giới hạn giờ cụ thể, nên bạn nên đối chiếu với văn bản gốc của AAP trước khi áp dụng một con số.
Với trẻ nhỏ, hướng dẫn của WHO (2019) khá rõ ràng. Trẻ 2 đến 4 tuổi không nên xem màn hình tĩnh quá 1 giờ mỗi ngày. Trẻ dưới 1 tuổi không nên xem màn hình. WHO cũng khuyến nghị trẻ trên 1 tuổi vận động ít nhất 3 giờ mỗi ngày, còn trẻ chưa biết bò cần ít nhất 30 phút nằm sấp trong ngày.
Một gợi ý thực hành từ CHOC Children’s, tóm tắt hướng dẫn AAP 2026, là giữ phòng ngủ và bữa ăn không có thiết bị, đồng thời tránh màn hình ít nhất 1 giờ trước khi ngủ.
Trẻ cần ngủ bao nhiêu giờ mỗi ngày?
Theo CDC và AASM (Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ), trẻ 3 đến 5 tuổi cần 10 đến 13 giờ ngủ mỗi ngày, tính cả ngủ trưa. Trẻ 6 đến 12 tuổi cần 9 đến 12 giờ, thiếu niên 13 đến 17 tuổi cần 8 đến 10 giờ. Trang hướng dẫn này của CDC dường như chưa được cập nhật gần đây, nên bạn có thể xem các mức trên như khung tham khảo.
| Độ tuổi | Số giờ ngủ khuyến nghị mỗi ngày |
|---|---|
| 4 đến 12 tháng | 12 đến 16 giờ (gồm cả ngủ trưa) |
| 1 đến 2 tuổi | 11 đến 14 giờ (gồm cả ngủ trưa) |
| 3 đến 5 tuổi | 10 đến 13 giờ (gồm cả ngủ trưa) |
| 6 đến 12 tuổi | 9 đến 12 giờ |
| 13 đến 17 tuổi | 8 đến 10 giờ |
Nguồn: CDC, theo đồng thuận AASM 2016, đọc ngày 26/10/2026.
Theo AASM, thường xuyên ngủ ít hơn mức khuyến nghị liên quan đến các vấn đề về chú ý, hành vi và học tập. Ngược lại, ngủ đủ gắn với chú ý, hành vi, học tập và trí nhớ tốt hơn.
Giờ đi ngủ đều đặn cũng đáng chú ý. Số liệu của CDC/NCHS (Data Brief 437, dữ liệu năm 2020) cho thấy 84,4% trẻ 5 đến 17 tuổi ở Mỹ có giờ đi ngủ đều đặn mỗi ngày hoặc hầu hết các ngày. Tỷ lệ này là 89,6% ở nhóm 5 đến 11 tuổi và 78,9% ở nhóm 12 đến 17 tuổi. Cùng báo cáo cũng ghi chỉ khoảng hai phần ba trẻ đạt mức ngủ khuyến nghị.
Điện thoại ở trường ảnh hưởng đến việc học ra sao?
Nhiều trường học ở Mỹ đã siết việc dùng điện thoại. Theo School Pulse Panel của NCES (12/2024), 77% trường công lập Mỹ cấm dùng điện thoại trong giờ học. Cũng theo NCES, 53% lãnh đạo trường cho rằng điện thoại ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập của học sinh.
Về số bang có luật hoặc chính sách liên quan, các nguồn đếm không giống nhau vì định nghĩa khác nhau. Có thể nói là hơn 40 bang, ví dụ Ballotpedia ghi 41 bang tính đến 25/3/2026 và NCSL ghi 42 bang vào tháng 7/2026.
Hiệu quả của các lệnh cấm vẫn còn được bàn luận. Theo UNESCO (qua US News, 8/2026), 106 quốc gia có lệnh cấm điện thoại ở trường, nhưng các chuyên gia cho rằng nghiên cứu về hiệu quả cho đến nay chưa đi đến kết luận chắc chắn. Vì vậy, quy tắc dùng thiết bị ở nhà, được xây dựng cùng con, có lẽ vẫn là phần cha mẹ chủ động làm được nhiều nhất.
Khi nào cha mẹ nên để ý đến mốc phát triển của con?
Từ tháng 2/2022, CDC và AAP điều chỉnh bảng mốc phát triển: mỗi mốc nay ứng với độ tuổi mà ít nhất 75% trẻ đạt được, thay vì mức trung vị 50%. Mục đích là để phụ huynh không “chờ xem” khi có dấu hiệu đáng lưu ý. Bảng mới cũng bổ sung mốc kiểm tra ở 15 tháng và 30 tháng (CDC, chương trình “Learn the Signs. Act Early.”).
Nếu bạn băn khoăn về sự phát triển của con, trao đổi sớm với bác sĩ nhi khoa thường là hướng đi hợp lý. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng, và đánh giá chuyên môn sẽ phù hợp hơn so với việc tự so sánh.
Kết luận
Nuôi dạy một đứa trẻ có nội lực vững vàng là hành trình dài, không có công thức hoàn hảo. Điều quan trọng là bạn nhận ra thói quen nào đang vô tình làm con yếu đi, rồi điều chỉnh từng chút một.
Hãy cho con quyền được buồn, được thử, được sai và được tự đứng lên. Đồng thời giữ ranh giới rõ ràng, nhất quán và làm gương bằng chính cách bạn chăm sóc bản thân. Những nền tảng này sẽ theo con trong học tập và cả hành trình trưởng thành sau này, kể cả khi con chuẩn bị bước ra môi trường quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên bảo vệ con khỏi mọi thất bại?
Thất bại là cơ hội để trẻ học cách đứng dậy. Nếu cha mẹ luôn giải quyết thay, trẻ khó phát triển sự kiên trì và tự tin vào năng lực của mình. Bạn có thể đứng bên cạnh, lắng nghe và gợi ý hướng đi, nhưng để con tự hoàn thành phần việc của mình.
Làm sao để dạy con nói ra cảm xúc thay vì giấu đi?
Hãy gọi tên cảm xúc của con trước, ví dụ “Bố/mẹ biết con đang sợ”. Sau đó hỏi con nghĩ đến điều gì sẽ thấy dễ chịu hơn. Việc lặp lại đều đặn giúp con quen với việc nhận diện cảm xúc và tự tìm cách xử lý.
Nuông chiều con có thực sự gây hại không?
Nghiên cứu cho thấy khi trẻ luôn có mọi thứ mình muốn, trẻ có thể thiếu cơ hội rèn tính tự kiểm soát. Bạn có thể đặt quy tắc rõ ràng, chẳng hạn hoàn thành bài tập trước giờ chơi hoặc làm việc nhà để có tiền tiêu vặt, để con hiểu giá trị của nỗ lực.
Đặt kỳ vọng cao cho con có sai không?
Kỳ vọng cao không sai, nhưng cần thực tế. Tiêu chuẩn quá cao dễ ảnh hưởng đến lòng tự trọng và sự tự tin của con. Bạn nên ghi nhận nỗ lực, giúp con rút ra bài học từ kết quả chưa như ý để lần sau làm tốt hơn.
Trẻ nên có bao nhiêu giờ ngủ mỗi ngày?
Theo CDC và AASM, trẻ 3 đến 5 tuổi cần 10 đến 13 giờ, trẻ 6 đến 12 tuổi cần 9 đến 12 giờ và thiếu niên 13 đến 17 tuổi cần 8 đến 10 giờ mỗi ngày. Một giờ đi ngủ đều đặn thường giúp con dễ đạt mức này hơn.
Trẻ nhỏ nên xem màn hình bao lâu?
Theo WHO (2019), trẻ 2 đến 4 tuổi không nên xem màn hình tĩnh quá 1 giờ mỗi ngày, còn trẻ dưới 1 tuổi không nên xem màn hình. Bạn cũng nên giữ phòng ngủ và bữa ăn không có thiết bị, đồng thời ngừng xem màn hình ít nhất 1 giờ trước khi ngủ.
Đặt giờ giới nghiêm và quy tắc cho con có làm con ngột ngạt không?
Ranh giới rõ ràng và nhất quán thường giúp trẻ cảm thấy an toàn hơn. Bạn vẫn có thể lắng nghe con và giải thích lý do. Điều quan trọng là tránh để quy tắc bị thương lượng quá thường xuyên, vì dễ dẫn đến giằng co quyền lực.
Cha mẹ chăm sóc bản thân có giúp ích cho con không?
Có. Trẻ học nhiều từ những gì cha mẹ làm. Khi thấy bạn ăn uống lành mạnh, nghỉ ngơi và xử lý căng thẳng bình tĩnh, con có thêm hình mẫu để noi theo. Một câu nói đơn giản như “Bố/mẹ mệt, cần thư giãn đọc sách” cũng đủ có ích.